Գլխավորը մեկ րոպեում
Ինչ իմանալ էմալի մասին
- Էմալը պաշտպանում է ատամի պսակը՝ շնորհիվ խիտ հանքային կառուցվածքի։ Ատամի ծկթումից հետո կորցրած շերտը նորից չի աճում․ էմալ ձևավորող բջիջներն այլևս մակերեսին չկան։ Սակայն հանքանյութերի վաղ կորուստը և արդեն առաջացած խոռոչը տարբեր վիճակներ են։ Եթե կառուցվածքը պահպանված է, թուքն ու ֆտորիդները կարող են ամրացնել թուլացած հատվածը։ Մածուկը չի վերաճեցնում կոտրված մասը և չի փակում խոռոչը։
- Օրվա ընթացքում էմալը հանքանյութեր է կորցնում և ստանում։ Թուքը օգնում է չեզոքացնել թթուները և ապահովում է կալցիում ու ֆոսֆատներ, իսկ ֆտորիդները նպաստում են մակերեսի դիմադրությանը։ Առանց խոռոչի վաղ կարիեսային ախտահարումը երբեմն կարելի է կանգնեցնել կամ ռեմիներալիզացնել։ Սա նոր հյուսվածք աճեցնել կամ սկզբնական հաստությունը վերադարձնել չի նշանակում։
- Ցավի բացակայությունը դեռ չի ապացուցում էմալի առողջությունը․ վաղ փոփոխությունները հաճախ աննկատ են։ Սառից կարճատև զգայունությունը տարբեր պատճառներ ունի․ կրկնվելու դեպքում գրանցվեք զննման։ Երկարատև կամ ինքնաբերաբար առաջացող ցավը, կծելիս ցավը, նոր կոտրվածքը, տեսանելի խոռոչը կամ աճող զգայունությունը ժամանակին գնահատում են պահանջում։ Դեմքի այտուցը, ջերմությունը և ընդհանուր վիճակի վատացումը շտապ դիմելու պատճառ են, իսկ շնչելու կամ կուլ տալու դժվարությունը՝ անհետաձգելի օգնության։
Ամրությունը չի նշանակում անխոցելիություն
Էմալը հիմնականում կազմված է հիդրօքսիապատիտի հանքային բյուրեղներից՝ բարդ դասավորվածությամբ։ Այն օրգանիզմի ամենակարծր հյուսվածքն է, բայց թթուները կարող են լուծել հանքանյութերը, իսկ չափազանց մեծ ուժերն ու հարվածները՝ վնասել այն։ Մաշկը կենդանի բջիջներ ունի և նորացվում է, մինչդեռ հասուն էմալը նման վերականգնման մեխանիզմ չունի։ Կարծրությունը չի պաշտպանում բոլոր հիվանդություններից կամ մաշումից։
Էմալի տակ դենտինն է՝ մանրադիտակային խողովակիկներով ավելի փափուկ հյուսվածքը։ Ներսում պուլպան է՝ նյարդերով և անոթներով։ Բաց դենտինը կարող է զգայունություն առաջացնել, թեև էմալն ինքը նյարդեր չունի։ Միայն զգացողությամբ վնասման խորությունը որոշել հնարավոր չէ․ կարիեսը, ճաքը և լնդի նահանջը կարող են նման ախտանշաններ տալ։
Ատամի կառուցվածքն ու հիմնական տերմինները
Պսակը ատամի տեսանելի մասն է, իսկ արմատը պահվում է ծնոտում։ Էմալը ծածկում է պսակը, ցեմենտը՝ արմատը։ Պերիոդոնտալ կապանը արմատը միացնում է շրջակա ոսկրին։ Պարոդոնտը հենարանային ամբողջ համակարգն է՝ լնդով, կապանով, ցեմենտով և ալվեոլային ոսկրով։ Ատամի ներսի պուլպան և արմատի շուրջ հյուսվածքները տարբեր են, ուստի խողովակների բուժումն ու լնդերի բուժումը տարբեր խնդիրներ են լուծում։
Կտրիչները կտրում են սնունդը, ժանիքներն օգնում են պատռել, փոքր և մեծ աղորիքները՝ մանրացնել։ Ծամող մակերեսն ուղղված է հակադիր ատամներին, հպումայինը՝ հարևան ատամին, այտայինը՝ այտին, լեզվայինը կամ քմայինը՝ բերանի ներս։ Օկլյուզիան ատամների հպումն է ծնոտները փակելիս։ FDI համակարգում երկնիշ համարը ցույց է տալիս քառորդն ու ատամի դիրքը, ոչ հիվանդության ծանրությունը։ Խնդրեք բժշկին ատամը ցույց տալ սխեմայի վրա։
Ինչ կարող է ռեմիներալիզացիան
Օրվա ընթացքում էմալը հանքանյութեր է կորցնում և ստանում։ Թուքը օգնում է չեզոքացնել թթուները և ապահովում է կալցիում ու ֆոսֆատներ, իսկ ֆտորիդները նպաստում են մակերեսի դիմադրությանը։ Առանց խոռոչի վաղ կարիեսային ախտահարումը երբեմն կարելի է կանգնեցնել կամ ռեմիներալիզացնել։ Սա նոր հյուսվածք աճեցնել կամ սկզբնական հաստությունը վերադարձնել չի նշանակում։
Սպիտակ բիծը կարող է վկայել հանքանյութերի կորստի մասին, բայց նաև այլ պատճառներ ունենալ։ Գույնը կամ լուսանկարը բավարար չեն ախտորոշման համար։ Խոռոչը, պակասող հատվածը կամ ձևի փոփոխությունը կարող են վերականգնող բուժում պահանջել։ «Էմալի վերականգնում» խոստումը գնահատեք ըստ նպատակի․ զգայունության նվազեցումը, կարիեսի կանխարգելումն ու պակասող հյուսվածքի փոխարինումը նույնը չեն։
| Վիճակ | Հնարավորություն |
|---|---|
| Հանքանյութերի կորուստ՝ առանց խոռոչի | Ռեմիներալիզացիա և ռիսկերի վերահսկում |
| Խոռոչ կամ կոտրվածք | Նյութով վերականգնում՝ ըստ ցուցումների |
Կարիես, էրոզիա, մաշում և ճաքեր
Կարիեսի դեպքում ատամնափառի բակտերիաները սննդի ածխաջրերից թթուներ են առաջացնում։ Հաճախակի քաղցր խորտիկներն ու ըմպելիքները կրկնվող թթվային ազդեցություն են ստեղծում։ Էրոզիան հյուսվածքի քիմիական կորուստն է ոչ բակտերիալ թթուներից, օրինակ՝ թթվային ըմպելիքներից կամ ռեֆլյուքսի և կրկնվող փսխման ժամանակ ստամոքսաթթվից։ Գործընթացները կարող են համատեղվել, բայց կանխարգելումը պետք է ուղղված լինի պատճառին։
Ատամների փոխադարձ շփումից մաշումը և այլ առարկաների հղկող ազդեցությունը նույնպես տարբերվում են կարիեսից։ Մակերեսային բարակ գիծը պարտադիր վտանգավոր ճաք չէ, իսկ կծելիս ցավը գնահատման կարիք ունի։ Ատամը մի փորձարկեք կոշտ առարկաներով և եզրը մի հղկեք տանը։ Ռեֆլյուքսի կամ կրկնվող փսխման դեպքում պետք է զբաղվել նաև հիմնական պատճառի բուժմամբ, ոչ միայն մածուկը փոխել։
Ինչպես է գնահատվում վնասումը
Բժիշկը հարցնում է զգայունության, սննդի, բերանի չորության, դեղերի, սովորությունների և հնարավոր ռեֆլյուքսի մասին։ Զննմամբ գնահատում է մակերեսները, արատները, լցոնումները, լնդերն ու կծվածքը։ Երբեմն անհրաժեշտ են պուլպայի արձագանքի, կծելու փորձեր կամ պատկերային հետազոտություն։ Կոնաձև ճառագայթային համակարգչային տոմոգրաֆիան բոլորին պետք չէ․ հետազոտությունը պետք է պատասխանի որոշակի կլինիկական հարցի։
Նպատակային ռենտգենապատկերը ցույց է տալիս սահմանափակ հատված։ Կծվածքային պատկերը օգնում է գնահատել միջատամնային մակերեսներն ու ոսկրի մակարդակը, համայնապատկերայինը՝ ծնոտների ընդհանուր պատկերը, իսկ տոմոգրաֆիան՝ եռաչափ կառուցվածքը ցուցումների դեպքում։ Դրանք փոխարինելի չեն։ Խնդրեք բացատրել «դեմիներալիզացիա», «դենտինի ախտահարում», «վերականգնում» և «հսկողություն» ձևակերպումները և ցույց տալ բուժման հիմքերը։
Ամենօրյա խնամք և բուժման ընտրություն
Ատամները մաքրեք օրական երկու անգամ ֆտորիդ պարունակող մածուկով ու փափուկ խոզանակով, կանոնավոր մաքրեք միջատամնային տարածությունները։ Ուժեղ ճնշումը պաշտպանությունը չի բարելավում։ Նվազեցրեք քաղցր ու թթվային ըմպելիքների հաճախականությունը․ գազավորված ըմպելիքը շարունակ կումերով խմելու փոխարեն ջուր ընտրելը նվազեցնում է ազդեցությունը։ Տնային սպիտակեցման համար մի օգտագործեք կիտրոն, թթուներ կամ կոպիտ հղկանյութեր։ Բերանի չորությունը քննարկեք բժշկի հետ՝ ինքնուրույն չդադարեցնելով դեղերը։
Վաղ ախտահարումների դեպքում կարող են առաջարկել ռիսկերի նվազեցում, ֆտորիդների մասնագիտական կիրառում և հսկողություն։ Առանձին առանց խոռոչի ախտահարումների համար դիտարկվում են հերմետիկացում կամ ինֆիլտրացիա։ Խոռոչները սովորաբար պահանջում են լցոնում, զգալի մաշումը՝ անհատական վերականգնման պլան։ Նյութը փոխարինում է կորցրած հյուսվածքը, բայց բնական էմալ չի դառնում։ Ցանկացած վերականգնում խնամքի և վերահսկման կարիք ունի։
Երբ դիմել բժշկի Երևանում
Ցավի բացակայությունը դեռ չի ապացուցում էմալի առողջությունը․ վաղ փոփոխությունները հաճախ աննկատ են։ Սառից կարճատև զգայունությունը տարբեր պատճառներ ունի․ կրկնվելու դեպքում գրանցվեք զննման։ Երկարատև կամ ինքնաբերաբար առաջացող ցավը, կծելիս ցավը, նոր կոտրվածքը, տեսանելի խոռոչը կամ աճող զգայունությունը ժամանակին գնահատում են պահանջում։ Դեմքի այտուցը, ջերմությունը և ընդհանուր վիճակի վատացումը շտապ դիմելու պատճառ են, իսկ շնչելու կամ կուլ տալու դժվարությունը՝ անհետաձգելի օգնության։
Երևանում խորհրդատվության ժամանակ հարցրեք՝ մակերեսը պահպանվա՞ծ է, ո՞րն է պատճառը, հնարավո՞ր է հսկողություն, և ինչպե՞ս է գնահատվելու փոփոխությունը։ Ձեզ հասկանալի լեզվով քննարկեք այլընտրանքները, մշակման ծավալը, սահմանափակումներն ու վերահսկման պլանը։ Սա ընդհանուր տեղեկատվություն է, չի փոխարինում զննմանը և չի ներկայացվում որպես մարդու կատարած բժշկական գրախոսություն։
Պահեք այցից առաջ
Հարցեր, որոնք արժե տալ բժշկին
- Մակերեսը պահպանվա՞ծ է, թե՞ արդեն խոռոչ կա։
- Ո՞րն է հյուսվածքի կորստի պատճառը։
- Կարելի՞ է հսկել հատվածը և ե՞րբ կրկին այցելել։
Աղբյուրներ
- Ատամների կարիես — NIDCR
- Ատամների էրոզիա — ADA
- Ֆտորիդներ և ատամների առողջություն — NIDCR
- Ատամի անատոմիա — ADA
- Էմալի ձևավորումը — PubMed
