Կծվածքի խանգարումներ․ պատճառներ, ախտանիշներ, ախտորոշում և բուժում

Ի՞նչ է նշանակում կծվածքի խանգարում

Կծվածքն այն է, թե ինչպես են վերին և ստորին ատամները հանդիպում բերանը փակելիս։ «Կծվածքի խանգարում» եզրը միավորում է ատամների, ատամնաշարերի և ծնոտների դիրքի տարբեր առանձնահատկություններ։ Այն մեկ ախտորոշում չէ և ինքնին չի ասում, թե տվյալ մարդու համար որքան նշանակալի է պատկերը։ Գնահատումը կախված է գանգատներից, գործառույթից, հյուսվածքների առողջությունից և պացիենտի նպատակներից։

Կենցաղում խնդիրը հաճախ նույնացվում է միայն անհարթ ատամների հետ։ Սակայն ատամները կարող են ուղիղ երևալ, իսկ կծվածքի փոխհարաբերությունը դեռ պահանջի հսկողություն, և հակառակն էլ հնարավոր է։ Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպությունը նշում է, որ ատամների և ծնոտների անկանոն փոխհարաբերությունը կարող է ազդել ծամելու, խոսքի և արտաքին տեսքի վրա։ Այս հոդվածը օգնում է պատրաստվել բժշկի հետ զրույցին, բայց չի փոխարինում նրան։

Երեխաների և դեռահասների զարգացումը շարունակվում է, ուստի գնահատման ժամանակը կարևոր է։ Մեծահասակների համար նույնպես կարող է կազմվել պլան, սակայն հաշվի են առնվում լնդերը, ատամները, վերականգնումները, իմպլանտները և առողջական այլ գործոններ։ Նույն անվանումը տարբեր տարիքում նույն մոտեցումը չի նշանակում։

Հիմնական տեսակները և նշանները

Օկլյուզիայի դասերը նկարագրում են ատամնաշարերի փոխհարաբերությունը, սակայն ամբողջական ախտորոշում չեն փոխարինում։ Խորը կծվածքի դեպքում վերին առջևի ատամները չափազանց շատ են ծածկում ստորիններին, բաց կծվածքի դեպքում ատամները փակելիս որոշ հատվածում բաց տարածություն է մնում։ Հետին փոխհարաբերության դեպքում ստորին ծնոտը կամ ստորին ատամնաշարը հարաբերականորեն հետ է, առաջայինի դեպքում՝ առաջ։ Խաչաձև կծվածքի ժամանակ վերին որոշ ատամներ փակվում են ստորինների ներսի կողմից։

Խճողվածությունը, բացվածքները, ատամների պտույտը, առջևի ատամների արտահայտված առաջ գալը և ասիմետրիան նույնպես կարող են պատկերի մաս լինել։ Դրանք կարող են համակցվել միմյանց և ծնոտների տարբեր փոխհարաբերությունների հետ։ Այդ պատճառով որոնման արդյունքում հանդիպած անունը չպետք է վերածել ինքնաախտորոշման։

Խորհրդատվության պատճառ կարող են լինել կծելու կամ ծամելու դժվարությունը, այտի կամ լեզվի հաճախակի կծելը, նկատելի մաշվածությունը, փակելիս անհարմարությունը, խճողված հատվածները մաքրելու դժվարությունը կամ երեխայի ատամների զարգացման հարցերը։ Ցավի բացակայությունը չի ապացուցում, որ առանձնահատկություն չկա, իսկ ցավը չի ապացուցում, որ դրա պատճառը կծվածքն է։

Պատճառներ և գործոններ, որոնք հաշվի է առնում բժիշկը

Կծվածքի զարգացման վրա կարող են ազդել ատամների և ծնոտների չափի կամ դիրքի ժառանգական առանձնահատկությունները, ծկթման ընթացքը, կաթնատամների վաղ կորուստը, կարիեսը, վնասվածքը և այլ ստոմատոլոգիական գործոններ։ Աճող երեխայի դեպքում մասնագետը կարող է հարցնել նաև սովորությունների և շնչառության մասին, քանի որ դրանցից որոշները կարող են փոխել ատամնաշարերի վրա ազդող ճնշումը։ Մեկ գործոնով հնարավոր չէ վստահ բացատրել կոնկրետ մարդու կծվածքը։

Կանխարգելումը չի նշանակում, որ յուրաքանչյուր առանձնահատկություն կարելի է ամբողջությամբ կանխել տանը։ Օգտակար են կանոնավոր ստոմատոլոգիական այցերը, կարիեսի բուժումը, կաթնատամների պահպանումը, հիգիենան և մտահոգիչ սովորությունների մասին ժամանակին բժշկի հետ խոսելը։ ԱՀԿ-ն ընդհանուր բերանի խոռոչի առողջության կանխարգելման համար խորհուրդ է տալիս ամենօրյա մաքրում ֆտոր պարունակող մածուկով և ազատ շաքարների հաճախակի օգտագործման սահմանափակում։

Մի օգտագործեք ինքնաշեն կապաններ, ռետիններ, «ատամներ ուղղող» սարքեր կամ սոցիալական ցանցերի խորհուրդներ։ Չվերահսկվող ուժը կարող է վնասել ատամներն ու դրանք պահող հյուսվածքները։ Եթե մարդն արդեն օրթոդոնտիկ բուժում է ստանում, ապարատի ցանկացած փոփոխություն պետք է համաձայնեցնի իր բժշկի հետ։

Ինչպես է կատարվում ախտորոշումը

Խորհրդատվության ժամանակ օրթոդոնտը լսում է գանգատներն ու նպատակները, զննում է դեմքը, ատամներն ու լնդերը, գնահատում է ատամների հպումները, ծնոտի շարժումը և հիգիենան։ Իրավիճակից կախված կարող են օգտակար լինել լուսանկարները, թվային սկանը կամ մոդելները և ռենտգեն հետազոտությունը։ Դրանք ձևականություն չեն․ նշանակվում են, երբ տեղեկատվությունը անհրաժեշտ է անվտանգ պլանի համար։

Ակտիվ շտկումից առաջ կարևոր է հայտնաբերել և կայունացնել կարիեսը, լնդերի բորբոքումը և այլ վիճակները, որոնք կարող են բարդացնել բուժումը։ Բժիշկը քննարկում է հասանելի նպատակները, անատոմիայով ու հյուսվածքների առողջությամբ պայմանավորված սահմանափակումները, հսկող այցերի կարիքը և համեմատման արժանի տարբերակները։ Հայաստանում բժշկական օգնությունն ու սպասարկումը ենթակա են լիցենզավորման․ կլինիկա ընտրելիս կարող եք հարցնել թիմի որակավորման, հետազոտության և հսկողության պլանի մասին։

Ավելի օգտակար է հանդիպման գնալ հարցերի ցանկով, ոչ թե կոնկրետ ապարատի պահանջով։ Խնդրեք պարզ բառերով բացատրել ախտորոշումը, ցույց տալ՝ ինչ տվյալների վրա է այն հիմնված, նշել այլընտրանքները և քննարկել, թե ինչ կարող է լինել, եթե ակտիվ բուժումը հետաձգվի։

• Բժիշկն ինչպե՞ս է նկարագրում իմ կծվածքը, և ո՞ր նշաններն են կարևոր իմ դեպքում։
• Արդյո՞ք ինձ պետք են նկարներ, սկան կամ այլ մասնագետի կարծիք, և ինչո՞ւ։
• Ի՞նչ է պետք բուժել կամ կայունացնել մինչև օրթոդոնտիկ փուլը։
• Որո՞նք են տարբերակները, դրանց սահմանափակումները, հսկողության և ռետենցիայի պլանը։

Շտկման տարբերակները և դրանց սահմանները

Մոտեցումը կարող է ներառել հսկողություն, կանխարգելում և ուղեկցող խնդիրների բուժում, օրթոդոնտիկ ապարատներ կամ մեթոդների համակցություն։ Բրեկետներն ու էլայներները գործիքներ են պլանավորված ատամային շարժումների համար, և դրանցից ոչ մեկը բոլորի համար ինքնաբերաբար լավագույնը չէ։ Ընտրությունը կախված է ախտորոշումից, շարժումների բարդությունից, լնդերի ու ատամների առողջությունից, ակնկալվող համագործակցությունից և հսկողության պլանից։

Արտահայտված կմախքային անհամապատասխանությունների դեպքում բժիշկը կարող է քննարկել բուժումը դիմածնոտային վիրաբույժի հետ համատեղ։ Սա չի նշանակում, որ վիրահատությունը բոլորին է անհրաժեշտ․ որոշումը կայացվում է լիարժեք գնահատումից, ռիսկերի և այլընտրանքների բացատրությունից հետո։ Օրթոդոնտիկ բուժումը նաև ինքնուրույն միջոց չէ ցանկացած գլխացավ, հոդի կտտոց կամ ծնոտի ցավ բուժելու համար, քանի որ այդ ախտանիշները տարբեր պատճառներ կարող են ունենալ։

Ժամկետներն ու արդյունքը անհատական են։ Դրանց վրա ազդում են սկզբնական պատկերը, հյուսվածքների արձագանքը, ցուցումների պահպանումը, ապարատի վիճակը և լրացուցիչ փուլերի անհրաժեշտությունը։ Ակտիվ շարժումից հետո հաճախ անհրաժեշտ է ռետենցիոն փուլ՝ ձեռք բերված դիրքը պահպանելու համար։ Մի սպասեք երաշխավորված «իդեալական» արդյունքի և մի դադարեցրեք ռետենցիան առանց օրթոդոնտի հետ քննարկելու։

Ինչ կարելի է անել հիմա և երբ է պետք շտապ օգնություն

Խորհրդատվությունից առաջ պահեք սովորական մանրակրկիտ հիգիենան, հետևեք կարիեսի բուժման համար ստոմատոլոգի պլանին, խուսափեք ինքնաշեն օրթոդոնտիկ սարքերից և գրանցեք գանգատները՝ երբ է առաջանում անհարմարությունը, ինչն է դժվարացնում ծամելը, կա՞ արդյոք լորձաթաղանթի կծում։ Դա բժշկին տալիս է օգտակար սկզբնական տեղեկություն։ Մի փորձեք ցավոտ ծնոտը «մշակել» կամ ինքնուրույն շարժել ատամները։

Պլանային այց կազմակերպեք կծվածքի զարգացման, խճողվածության, տեսանելի ասիմետրիայի, մաքրման դժվարության կամ գործառույթի հարցերի դեպքում։ Տեղական կանոններով շտապ բժշկական օգնություն դիմեք դեմքի կամ պարանոցի արագ աճող այտուցի, շնչելու կամ կուլ տալու դժվարության, վիճակի վատացմամբ ջերմության, ատամների կամ ծնոտի ծանր վնասվածքի դեպքում։ Այս նշանները պահանջում են դեմառդեմ գնահատում և տնային օրթոդոնտիա չեն։

Եթե ապրում եք Երևանում, գալիս եք այլ քաղաքից կամ արտերկրից, մինչ բուժումն սկսելը քննարկեք կանոնավոր հսկող այցերին ներկայանալու հնարավորությունը։ Հսկողությունն ու ռետենցիան բուժման նույնքան կարևոր մասն են, որքան ապարատի ընտրությունը։