Թումանյան փ., 23
Գլխավորը մեկ րոպեում
Ինչ իմանալ բուժումից առաջ
- Ցերեկային սեղմումն ու գիշերային կրճտոցը պահանջում են դիտարկման տարբեր մոտեցումներ։
- Մաշվածությանը կարող են նպաստել ծանրաբեռնվածությունը, թթուները և այլ գործոններ միասին։
- Անհատական կապպան պաշտպանում է ատամները, բայց չի երաշխավորում բրուքսիզմի դադարեցում։
- Կծվածքի անդառնալի փոփոխությունը պահանջում է առանձին հիմնավորում և այլընտրանքների քննարկում։
Ցերեկային սեղմում և գիշերային կրճտոց
Ցերեկային բրուքսիզմի դեպքում մարդը կարող է երկար ժամանակ սեղմած պահել ատամները՝ աշխատելիս, մեքենա վարելիս կամ կենտրոնանալիս։ Կրճտոցի ձայնը պարտադիր չէ։ Քնի ընթացքում շարժումները գիտակցաբար չեն վերահսկվում․ երբեմն դրանք նկատում է զուգընկերը, իսկ երբեմն առաջին նշաններն են վնասվածքները կամ առավոտյան մկանային հոգնածությունը։
Ատամների երբեմնակի սեղմումը միշտ չէ, որ բուժում է պահանջում։ Կարևոր են հետևանքները՝ աճող մաշվածությունը, ճաքերը, ցավը, ծամելու կամ քնի խանգարումը։ Միայն ձայնով, լուսանկարով կամ գլխացավով հնարավոր չէ որոշել ռիսկի աստիճանը։ Լսելի կրճտոցի բացակայությունն էլ չի բացառում սեղմումը։
Ինչու են մաշվում ատամները
Տարիքի հետ ատամների հյուսվածքները կարող են աստիճանաբար փոխվել, սակայն ձևի արտահայտված կորուստը, նոր կոտրվածքներն ու զգայունությունը գնահատման կարիք ունեն։ Բրուքսիզմը հնարավոր գործոններից միայն մեկն է։ Սննդի, ըմպելիքների կամ ստամոքսային ռեֆլյուքսի թթուները կարող են փափկեցնել մակերեսը, իսկ մեխանիկական ծանրաբեռնվածությունը՝ արագացնել հյուսվածքի կորուստը։
Ատամների հետքերը կուտակված մաշվածության արտացոլումն են, ոչ միայն վերջին գիշերվա իրադարձությունների։ Բժիշկը դրանք համադրում է տարիքի, սննդակարգի, սովորությունների, վերականգնումների վիճակի և նախկին լուսանկարների հետ։ Հետևաբար վաղուց հարթված մակերեսներն ինքնին բոլոր ատամները շտապ պսակներով ծածկելու բավարար հիմք չեն։
Սթրեսի, քնի և դեղերի դերը
Սթրեսն ու տագնապը կարող են պահպանել ծնոտների ցերեկային լարվածությունը։ Գիշերային բրուքսիզմի հետ կապվում են նաև քնի առանձնահատկությունները, ժառանգականությունը, ծխելը, ալկոհոլը, կոֆեինը և որոշ դեղեր։ Սա բազմագործոն երևույթ է․ սովորաբար բոլորի համար մեկ ընդհանուր պատճառ չկա։
Եթե առկա են ուժեղ խռմփոց, նկատված շնչառական դադարներ, խեղդվելու զգացումով արթնացումներ կամ արտահայտված ցերեկային քնկոտություն, հայտնեք բժշկին։ Կարող է անհրաժեշտ լինել քնի մասնագետի հետազոտություն։ Ատամնաբուժական պաշտպանիչ կապպան չի բուժում քնի ապնոէն։ Ինքնուրույն մի դադարեցրեք նշանակված դեղերը․ հնարավոր կապը քննարկեք դրանք նշանակած բժշկի հետ։
Ինչպես է կատարվում ախտորոշումը
Խորհրդատվության ժամանակ պարզում են ախտանշանների ժամերը, ցավի, կոտրվածքների ու զգայունության առկայությունը, քնի, սթրեսի և ընդունվող դեղերի մասին տվյալները։ Ատամնաբույժը զննում է ատամներն ու լցոնումները, գնահատում մկաններն ու ծնոտի շարժումները։ Լրացուցիչ հետազոտություններ նշանակվում են ըստ ցուցումների․ միայն ռենտգենյան նկարը չի հաստատում բրուքսիզմը։
Սկզբնական լուսանկարները, սկանավորումը կամ մոդելները և մաշված հատվածների գրանցումը օգնում են հսկողությանը։ Հետագա համեմատությամբ պարզում են՝ շարունակվո՞ւմ է հյուսվածքի կորուստը։ Քնի հետազոտություն պետք չէ բոլորին․ այն քննարկվում է քնի խանգարման կասկածի կամ բուժման մոտեցումը փոխելու հնարավորության դեպքում։ Հոդի ցավը գնահատվում է առանձին, քանի որ բրուքսիզմը և քունքաստործնոտային հոդի դիսֆունկցիան նույնը չեն։
Ինչ կարող է և ինչ չի կարող պաշտպանիչ կապպան
Անհատական օկլյուզիոն կապպան պատնեշ է ստեղծում վերին ու ստորին ատամնաշարերի միջև՝ օգնելով սահմանափակել վնասումը։ Բժիշկն ընտրում է կառուցվածքը, ստուգում հպումները և բացատրում օգտագործման ռեժիմը։ Պաշտպանությունը չի նշանակում, որ գիշերային մկանային ակտիվությունն ամբողջությամբ կդադարի կամ դեմքի ցանկացած ցավ կվերանա։
Սպորտային կամ վատ համապատասխանող կապպան չի փոխարինում անհատապես ընտրված բուժական կառուցվածքին։ Ցավի, քերծման, ատամների հպման փոփոխության կամ հանելու դժվարության դեպքում դադարեցրեք օգտագործումը և կապվեք ատամնաբույժի հետ։ Հետևեք մաքրման ու պահպանման ցուցումներին և կապպան տարեք հսկիչ այցին․ ճաքերը և արտահայտված մաշվածությունը ստուգման կարիք ունեն։
Ատամների և կծվածքի բարձրության վերականգնում
Փոքր ու կայուն փոփոխությունների դեպքում կարող են բավարար լինել կանխարգելումն ու հսկողությունը։ Եթե տուժել են ատամների ամրությունը, գործառույթը կամ տեսքը, քննարկվում են վերականգնման տարբերակներ՝ կոմպոզիտային նյութի ավելացումից մինչև ներդիրներ ու պսակներ՝ ըստ ցուցումների։ Նպատակն է պահպանել հյուսվածքները և վերականգնել հարմար ծամելը, ոչ միայն ծածկել մաշվածության հետքերը։
Կծվածքի բարձրության ավելացումը համալիր ծրագրի մաս է, ոչ թե ցանկացած բրուքսիզմի ստանդարտ բուժում։ Գնահատվում են հասանելի տարածքը, ատամների ու մկանների վիճակը, փորձնական փուլի հնարավորությունը, կոտրվելու ռիսկերը և հետագա խնամքը։ Մի քանի ատամների անդառնալի հղկումից առաջ պարզեք այլընտրանքները և անհրաժեշտության դեպքում ստացեք երկրորդ կարծիք։ Պսակները կամ կծվածքի փոփոխությունը չեն երաշխավորում բրուքսիզմի դադարեցում։
Բուժման նպատակներն ու սահմանափակումները
Ծրագիրը հաճախ համադրում է սովորությունների վերահսկումը, քնի բարելավումը, ատամների պաշտպանությունն ու առանձին վնասվածքների վերականգնումը։ Արտահայտված սթրեսի դեպքում կարող է օգտակար լինել հոգեկան առողջության մասնագետի աջակցությունը, մկանային ցավի դեպքում՝ անհատապես ընտրված խնայող միջոցները։ Բոլոր տեսակի բրուքսիզմը հուսալիորեն վերացնող մեկ դեղ չկա։
Բոտուլինոթերապիան պարտադիր առաջին քայլ չէ։ Այն քննարկվում է միայն ախտորոշման գնահատումից և ավելի խնայող տարբերակների դիտարկումից հետո։ Ազդեցությունը ժամանակավոր է, հնարավոր են ծամելու թուլություն և այլ անցանկալի հետևանքներ։ Կոնկրետ խնդրի համար արդյունավետության և երկարաժամկետ անվտանգության տվյալները սահմանափակ են։ Հոդվածը չի առաջարկում դեղ, դեղաչափ կամ միջամտություն․ որոշման համար անհրաժեշտ է առերես զննում։
| Իրավիճակ | Հնարավոր մոտեցում |
|---|---|
| Կայուն մաշվածություն՝ առանց գանգատների | Կանխարգելում և փոփոխությունների համեմատում հսկիչ այցերին |
| Շարունակվող կոտրվածքներ կամ մաշվածություն | Ռիսկերի և անհատական պաշտպանության գնահատում |
| Գործառույթի կամ ատամի զգալի մասի կորուստ | Հիմնավորված վերականգնման ծրագիր և այլընտրանքների քննարկում |
| Խռմփոց և շնչառական դադարներ | Քնի ու շնչառության գնահատում համապատասխան մասնագետի կողմից |
Ինչ կարելի է անել տանը
Նկատելով ցերեկային լարվածությունը՝ մեղմորեն հեռացրեք ատամները միմյանցից և թուլացրեք ծնոտը՝ առանց այն ուժով պահելու։ Աշխատանքի ընթացքում հիշեցումները կարող են օգնել ճանաչել սովորությունը։ Քնի կանոնավոր ռեժիմը և երեկոյան կոֆեինի ու ալկոհոլի նվազեցումը կարող են օգտակար լինել, բայց վնասումների դեպքում չեն փոխարինում հետազոտությանը։
Ցավի ժամանակ խուսափեք մաստակից և շատ պինդ սննդից։ Ինքնուրույն մի հղկեք ատամները, մի փորձեք փոխել կծվածքը և մի կատարեք ցավ առաջացնող ուժային վարժություններ։ Գրանցեք՝ երբ են ի հայտ գալիս ախտանշանները, ինչպես եք քնում և ինչ է նկատում զուգընկերը։ Այս տվյալներն ավելի օգտակար են, քան ատամների տեսքից ախտորոշում անելը։
Երբ հսկել, երբ դիմել ավելի արագ
Փոքր, կայուն և անցավ մաշվածության հետքերը կարելի է քննարկել հերթական զննման ժամանակ։ Նոր կոտրվածքները, զգայունությունը, առավոտյան մկանային հոգնածությունը կամ գիշերային կրճտոցի մասին տեղեկությունը այցի պատճառ են՝ մինչև արտահայտված վնասումը։ Հսկողության հաճախականությունը որոշվում է անհատական ռիսկով, ոչ թե բոլորի համար նույն ժամանակացույցով։
Սուր ցավը, կոտրված ատամը, բերանը բացելու կամ նորմալ ուտելու անհնարինությունը պահանջում են արագ առերես գնահատում։ Դեմքի այտուցը ջերմությամբ, շնչելու կամ կուլ տալու դժվարությունը մի վերագրեք բրուքսիզմին․ անհրաժեշտ է անհետաձգելի բժշկական օգնություն։ Հսկողության ընթացքում գնահատվում են ոչ միայն զգացողությունները, այլև ատամների, կապպայի և վերականգնումների փոփոխությունները։
Պահեք այցից առաջ
Հարցեր, որոնք արժե տալ բժշկին
- Մաշվածությունն այժմ շարունակվո՞ւմ է, թե՞ հետքերը հին են։
- Բացի բրուքսիզմից՝ ի՞նչ այլ պատճառներ պետք է գնահատել։
- Ո՞րն է կապպայի նպատակը և ինչպե՞ս է ստուգվելու դրա համապատասխանությունը։
- Անհրաժե՞շտ է հետազոտել քունն ու շնչառությունը։
- Կարելի՞ է սկսել հսկողությունից կամ խնայող վերականգնումից։
Աղբյուրներ
- Bruxism — NIDCR
- Teeth grinding (bruxism) — NHS
- Temporomandibular disorders — NIDCR
- Tooth wear: prevention and monitoring — Department of Health and Social Care
- Occlusal splints versus botulinum toxin for adult sleep bruxism: systematic review — Cranio / PubMed
